główna     serwis tańca     wszystkie teksty

wolna strefa - serwis tańca



Kankan, Moulin Rouge
i Henri de Toulouse-Lautrec

dla serwisu tańca
tekst publikuje Sandra Wilk


Moulin Rouge narodziło się w czasach, w których upadały bariery pomiędzy klasami społecznymi, a rozwój przemysłu dawał ludziom nadzieję na pracę i lepsze życie. Klasa średnia mieszała się wówczas z paryską bohemą, przenikały się także dziedziny sztuki, a artyści prześcigali się w kreatywności, szukali nowych form, by oddać swoistą euforię jaka ich ogarnęła. W tym okresie styl klasyczny był często negowany, a twórcy ulegali różnym wpływom sztuki, która docierała do Francji z innych stron świata. Powstał "The Japonism" - ruch dalekowschodnich inspiracji, przenikania się sztuki japońskiej ze sztuką francuską (termin ten po raz pierwszy został użyty przez krytyka sztuki Philippe'a Burtly'ego w 1872 roku, jako definicja artystycznych działań inspirowanych obiektami i sztuką z Japonii, tego typu sztuka po raz pierwszy była pokazywana w 1867 roku podczas paryskiej Universal Exhibition).
W tym czasie działał także francuski malarz i grafik Henri de Toulouse-Lautrec, określany jako dusza paryskiej dzielnicy Montmartre, gdzie żył i pracował. Toulouse-Lautrec ze swoimi japońskimi w stylu litografiami był jednym z najbardziej słynnych artystów dzielnicy Paryża Montmartre. Choć zmarł zaledwie w wieku 37 lat to jego prace wywarły ogromny wpływ na rozwój plakatu.

W tej atmosferze we Francji powstały pierwsze kabarety rozrywkowe. Jednym z nich był Moulin Rouge (franc. Czerwony Młyn), założony w 1889 roku przez Josepha Ollera, właściciela paryskiej Olimpii. Budynek położony w dzielnicy czerwonych latarni, niedaleko Montmartre, jest znany z wielkiej repliki czerwonego młyna na swoim dachu. Ta niezwykła - dziś także świetlna - "reklama" obecnie jest jedną z wizytówek Paryża, rozpoznawalną na równi z wieżą Eiffla czy Łukiem Triumfalnym. Warto przypomnieć, że właśnie wtedy, gdy otwarto ten kabaret Gustave Eiffel, architektoniczny geniusz projektów stalowych rozpoczął swój najbardziej spektakularny projekt - budowę wysokiej na 300 metrów stalowej wieży. To była największa atrakcja podczas Universal Exhibition w 1889 roku. Kolejnym ważnym wydarzeniem tych lat był pierwszy pokaz na ekranie filmu nakręconego przez braci Lumiere (1895).


W 1898 roku bale organizowane w Moulin Rouge przerodziły się w całe spektakle. W finale przedstawień publiczność była zaskakiwana brawurowymi wykonaniami nowego tańca - francuskiego kankana. Wykonywały go tancerki nazywane Chahuteuses (nazwa pochodzi od pierwszego określenia kankana (Chahut) i oznacza niesforne dziewczyny). Ich występy zawsze wywoływały wielką wrzawę wśród widowni, która ciągle wracała, by zobaczyć te taneczno-erotyczne występy ponownie. Chahuteuses stały się synonimem nocnego życia Paryża, jak np. słynna La Goulue, którą na swoim plakacie z 1891 roku uwiecznił Toulouse-Lautrec. To był pierwszy plakat reklamowy Moulin Rouge, który wzbudził w Paryżu niezdrową sensację z powodu widocznych na nim nóg i bielizny tancerki. Taki obraz w XIX wieku przekraczał wszelkie normy przyzwoitości. Ale czyż może być coś bardziej kuszącego, niż owoc zakazany? Bulwersujący wówczas plakat, przyczynił się do wylansowania Moulin Rouge. Kabaret zyskał nowych gości i szybko zdobywał popularność, przede wszystkim wśród męskiej części mieszkańców Paryża. Ale swą sławę Moulin Rouge zawdzięcza przede wszystkim artystom, którzy tu bywali.
Wspomniany Henri de Toulouse-Lautrec (właściwie Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa), który w dzieciństwie dwukrotnie złamał obie nogi i został kaleką o wzroście 152 centymetrów, postrzegany był często jako udręczony mężczyzna szukający pociechy w domach publicznych, gdzie spędzał większość czasu. Wręcz mieszkał w nich. Śmiał się z maluczkich, którzy byli zszokowani jego stylem życia i często podawał jako swój adres domowy, miejsce lokalizacji klubu. Miał ku temu podstawy - Czerwony Młyn naprawdę traktował go jak swojego domownika.

Otoczony tancerkami, dziwkami i odwiedzającą je bohemą Toulouse-Lautrec w swych litografiach przedstawiał to, co było mu najbliższe - nocne życie Moulin Rouge i innych kabaretów, wyścigi konne i burdele (w których prawdopodobnie zaraził się kiłą). Prezentował tętniący Paryż końca wieku, często portretował też swe przyjaciółki: śpiewaczkę Yvette Guilbert i tancerkę Louise Weber uznawaną za twórczynię francuskiego kankana. Był częstym klientem paryskiego kabaretu i pod jego wpływem namalował serię obrazów przedstawiających gwiazdy teatru. Uwiecznił na nich najlepsze tancerki - La Goulue, Valentin le Désossé, Ouadrille Naturaliste, La Môme Fromage, Grille d'Egout. Silny wpływ na prace malarza miały dzieła E. Degasa i grafiki japońskie. Toulouse-Lautrec odrzucił niektóre z zasad impresjonizmu (studia nad światłem) i tworzył pełne ekspresji obrazy, rysunki i litografie. Nie stosował cieniowania, a każdą powierzchnię wypełniał jedną farbą, podobnie jak w japońskim drzeworycie. Dużą wagę przywiązywał do napisu, który na plakacie stawał się integralną częścią dzieła. W ponad 350 litografiach, które pochodzą z lat 1892-1899, widoczna jest jego skłonność do dekoracyjności konturów i wycinkowej kompozycji. Henri de Toulouse-Lautrec projektował również scenografię i programy dla paryskich teatrów awangardowych. Najważniejsze jego prace to "Taniec w Moulin Rouge" (1892), "W Moulin Rouge" (1892), "Jane Avril" (1893), "W salonie" (1895), "Modystka" (1900) oraz plakaty - "Moulin Rouge - La Goulue" (1891), "Divan japonais" (1892), "Ambassadeurs. Aristide Bruant" (1892).

Dziś Moulin Rouge nie kojarzy się aż tak mocno z miejscem rubasznym, skandalizującym, jak w 1891 roku, czy nawet później, kiedy to Brytyjczycy przeżyli szok w pierwszym zetknięciu się z kankanem i kadrylem (kadryl powstał w tym samym okresie). Obecnie Czerwony Młyn uznawany jest za najsłynniejszy kabaret czy też rewię świata i jest najważniejszym symbolem francuskiego kankana. Trzeba przyznać, że jego twórcy bardzo dbają o markę, jaką budowali przez dziesiątki lat. W Moulin Rouge przygotowywane są barwne widowiska, zróżnicowane w prezentowanych stylach tanecznych. Ważny jest staromodny przepych i... nowoczesne ujęcie kankana, który łączony jest z innymi stylami tańca (sam kankan to zaledwie parę minut całego widowiska). Kankan jest oczywiście elementem obowiązkowym i nadal wykonują go wyspecjalizowane tancerki. Jak podają promotorzy Moulin Rouge kilkuminutowy pokaz kankana wymaga od artystki pięciu tygodni ciężkich, specjalnych treningów po dwie, trzy godziny dziennie. Jest to program szkoleń, który ułożono wyłącznie pod kątem tego tańca.

Współczesna rewia w Moulin Rouge zachowała swoje pierwotne elementy - strusie pióra, piękną biżuterię, niezwykle barwne - choć często skąpe - stroje, ekskluzywną bieliznę. W rewii występują także mężczyźni. Wprowadzane są do niej także elementy cyrkowe (np. pokazy koni, psów, taniec z wężami) i nowoczesna scenografia (np. ruchome akwarium, fontanny, sztuczne wodospady). Dużą rolę odgrywa tu także projekt i realizacja teatralnego oświetlenia oraz sama budowa wielopoziomowej sceny. Jako przykład dbałości o wszystkie elementy przedstawienia posłużyć może choreografia do rewii "Féerie", która powstawała przez prawie 20 lat. Kostiumy do tego spektaklu kosztowały 2 miliony euro, a cały budżet wyniósł 8 milionów euro.

Moulin Rouge to jednak nie tylko kabaret czy teatr. To także synonim współczesnych czasów, czyli wielkich pieniędzy i biznesu. Prowadzona jest tutaj ekskluzywna restauracja z francuską kuchnią. Restauracja wydaje wykwintne dania, np. Foie Gras de Canard en gelée ŕ l'armagnac (pasztet z gęsich lub kaczych wątróbek z truflami, z galaretką i armaniakiem) czy Nougat glacé au miel (mrożony nugat z miodem), do których goście mogą zamówić francuskie wina czy szampany. Trudno więc oprzeć się wrażeniu, że Czerwony Młyn po prostu spełnia marzenia wszystkich hulaków, dbając o to, by w progach tego klubu nocnego zawsze były obecne "wino, kobiety i śpiew". Taniec w Moulin Rouge - dynamiczny, pełny erotyki kankan "podany" w pełnej przepychu oprawie, już nie prowokuje, ale fascynuje i to zarówno kobiety, jak i mężczyzn. Paryski kabaret to duch czasów, które bezpowrotnie minęły. Złote lata beztroskiej zabawy, które skończyły się wraz z wybuchem II wojny światowej, już nie wrócą, ale Moulin Rouge przetrwało i trwać będzie zapewne jeszcze przez długie lata. W zmienionej formie daje prostą rozrywkę i chwile zapomnienia w naszym rozpędzonym współczesnym świecie.
Sandra Wilk

***

Kankan jest francuskim tańcem towarzyskim, który powstał w XIX wieku na przedmieściach Paryża, w małych tawernach i salach do potańcówek. Początkowo nazywany był "Chahut" (taniec-rakieta). Przenosząc się z ulicy do większych sal powoli stawał się tańcem wyrażającym bunt społeczny i polityczny - kankan był symbolem protestu, stawał w opozycji do wszelkiego rodzaju przejawów autorytaryzmu, jakie rodziły się po rewolucji francuskiej. Pochodzenia kankana nie zostało jednak do końca udokumentowane. Według jednej z hipotez kankan był karykaturą tańców afrykańskich, według innej wywiódł się z kadryla. Kankan wykonywany jest do szybkiej muzyki w metrum 2/4, zawiera elementy frywolności - jak robione z rozmachem szpagaty czy wyrzucanie w górę nóg tak, by widoczna była ukryta pod spódnicami bielizna.

Najsłynniejsi managerowie dużych sal widowiskowych nie czekali długo na rozwój tego tańca i bardzo szybko stworzyli na bazie pierwowzoru nowego rodzaju show. Po błyskawicznej karierze we Francji kankan rozpowszechnił się również i w innych krajach. Fascynował także twórców innych dziedzin sztuki - malarzy i muzyków (np. Jacques Offenbach wprowadził go do swojej operetki "Orfeusz w piekle").

© Sandra Wilk, serwis tańca
foto: plakat Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901)
"Moulin Rouge - La Goulue" (1891)


główna     serwis tańca     wszystkie teksty



odkryć strony od 20.10.2000